Тоҷикистон яке аз кишварҳои босуръат рушдёбандаи Осиёи Марказӣ аз лиҳози демографӣ мебошад. Аҳолӣ ҳар сол меафзояд ва қисми зиёди онро оилаҳои ҷавон ташкил медиҳанд. Ин омил талаботи устувор ба манзилро ба вуҷуд меорад, бахусус дар шаҳрҳои калон — Душанбе, Хуҷанд ва Бохтар.
Суръати сохтмон меафзояд, аммо қисми зиёди манзили нав ба сегменти «комфорт» ё «бизнес» қарор доранд, ки ба таври худкор арзиши миёнаи як метри мураббаъро боло мебарад.
Нархҳо вобаста ба минтақа, навъи хона ва марҳилаи сохтмон фарқ мекунанд. Ба таври тахминӣ, дар Душанбе дар биноҳои нав дар марказ нархҳо аз 9 000 то 14 000 сомонӣ барои як м², дар ноҳияҳои хобгоҳӣ — аз 6 500 то 9 000 сомонӣ барои як м² ва дар бозори дуюмдараҷа — аз 5 500 сомонӣ барои як м² оғоз мешаванд.
Манзили миёна бо масоҳати 60 м² дар пойтахт метавонад аз 390 000 то 840 000 сомонӣ арзиш дошта бошад.
Дар Хуҷанд ва Бохтар нархҳо ба ҳисоби миёна аз 4 000 то 7 000 сомонӣ барои як м² мебошанд. Манзили 60 м² — тақрибан 240 000–420 000 сомонӣ.
Барои муқоиса: музди миёнаи расмӣ дар кишвар аз арзиши ҳатто манзили арзон ҳам хеле пасттар аст, ки хариди мустақилонаро бидуни қарз ниҳоят душвор месозад.
Мушкилоти асосӣ ҳангоми хариди манзил
Дар Тоҷикистон доштани манзили шахсӣ танҳо чанд метри мураббаъ нест. Доштани манзили худ анъанавӣ нишонаи мустақилият, камолоти молиявӣ ва омодагӣ ба ташкили оила ҳисобида мешавад. Барои мард манзили шахсӣ аксаран ҳамчун шарти издивоҷ пазируфта мешавад. Барои оилаи ҷавон — рамзи оғози зиндагии мустақилона аст.
Тоҷикистон кишвари дорои анъанаҳои мустаҳками оилавӣ мебошад. Бисёр вақт дар як хона волидон, оилаи ҷавон ва фарзандон зиндагӣ мекунанд.
Иҷора дар Душанбе метавонад дар як моҳ аз 2 000 то 4 000 сомонӣ бошад. Дар давоми 5 сол оила метавонад маблағе сарф кунад, ки ба андозаи пардохти аввалияи ипотека баробар аст — аммо бе ҷамъ шудани дороӣ. Манзили шахсӣ бошад, аз болоравии иҷора муҳофизат мекунад, сармоя эҷод мекунад ва метавонад ба фарзандон мерос гузошта шавад.
Нархи амволи ғайриманқул дар шаҳрҳои калон, бахусус дар Душанбе, таърихан тамоюли болоравӣ дорад. Ин манзилро ба воситаи нигоҳдории сармоя, алтернатива ба пасандозҳои бонкӣ ва муҳофизат аз таваррум табдил медиҳад.
Аммо сатҳи пасти даромадҳои расмӣ мушкилоти асосӣ мебошад, зеро қисми зиёди аҳолӣ дар бахши хусусӣ ё хориҷ аз кишвар фаъолият мекунад ва даромади номунтазам мегирад.
Чаро ипотека ба воситаи калидӣ табдил меёбад
Дар шароити арзиши баланди амвол, ипотека қариб ягона роҳи хариди манзил боқӣ мемонад. Аммо барои васеъ кардани дастрасӣ ба манзил, ба назари коршиносон, зарур аст паст кардани фоизҳо, рақамикунонии равандҳо, ҷорӣ намудани моделҳои пасандозӣ, муносибати чандир ба тасдиқи даромад, рушди абзорҳои дарозмуддати ипотека.
Бе ислоҳоти бозори ипотека дастрасии манзил барои оилаҳои ҷавон маҳдуд мемонад. Аз ҳамин сабаб рушди моделҳои рақамӣ ва пасандозӣ қадами муҳим дар ҳалли масъалаи манзил дар кишвар мебошад.
Модели нави рақамӣ
Солҳои охир дар Тоҷикистон формати нави хизматрасониҳои бонкӣ рушд мекунад — босуръат, фосилавӣ ва шаффоф. Яке аз маҳсулоти асосӣ ипотекаи ипотекаи рақамии Freedom Bank Тоҷикистон мебошад — моделест, ки имкон медиҳад қарзи манзилӣ асосан онлайн, бидуни навбат ва коғазбозӣ гирифта шавад.
Freedom Bank ба Тоҷикистон на он қадар дер ворид шуд, аммо бо нақшаҳои ҷиддӣ. Маҳсулоте, ки дар Қазоқистон худро нишон додаанд, акнун барои муштариёни тоҷик низ дастрас шудаанд.
Бонк ин моделро аллакай дар Қазоқистон татбиқ кардааст ва ҳоло онро бо назардошти қонунгузорӣ, рафтори молиявии муштариён ва сохтори даромадҳо ба бозори Тоҷикистон мутобиқ мекунад.
Шартҳои ипотекаи рақамӣ
Тибқи маълумоти расмии сомонаи ипотека:
— Ҳаҷми қарз: то 800 000 сомонӣ
— Муҳлат: аз 6 моҳ то 10 сол
— Фоизи солона: аз 9,2% то 21%
Ин нишондиҳандаҳо доираи пешниҳодҳоро инъикос мекунанд: фоиз аз барнома, муҳлат ва профили молиявии муштарӣ вобаста аст. Ҳаҷми ҳадди аксар метавонад қисми зиёди арзиши манзилро пӯшонад.
Ипотекаи рақамӣ чист?
Ипотекаи рақамӣ формати қарздиҳии манзилӣ мебошад, ки дар он аксари марҳилаҳо онлайн тавассути смартфон ё компютер анҷом дода мешаванд: пешниҳоди дархост, интихоби амвол, санҷиши қобилияти пардохт, арзёбии пешакии объект, имзои қисми ҳуҷҷатҳо.
Раиси Раёсати ЗАО «Фридом Банк Тоҷикистон» Даурен Нисинбаев дар мусоҳиба бо расонаҳои тоҷикӣмгуфтааст:
«Ин маҳсулоти хеле муҳим аст, ки метавонад зуд ба зиндагии муштариёни мо таъсир расонад — ин ипотекаи рақамӣ мебошад. Дар Қазоқистон мо аввалин шуда чунин моделро роҳандозӣ кардем ва мехоҳем онро дар ин ҷо низ татбиқ намоем. Моҳият содда аст: шумо метавонед манзил харед, ки аксари қадамҳое, ки анъанавӣ офлайн анҷом меёбанд, мо онлайн иҷро мекунем. Ҳама чиз тавассути смартфон».
Яъне муштарӣ дигар маҷбур нест чандин маротиба ба идораи бонк муроҷиат кунад — қисми зиёди раванд фосилавӣ анҷом дода мешавад.
Чӣ гуна расмиёт мегузарад
- Дархости онлайн
Муштарӣ дар сомона анкета пур мекунад: маълумоти шиноснома, тамос, даромад, маблағ ва муҳлати дилхоҳ, маълумот дар бораи манзил. - Шиносоии рақамӣ
Санҷиши шахсият онлайн: акс аз ҳуҷҷат, селфи ё видео, рамзи SMS. - Санҷиш
Бонк таърихи қарзӣ ва рафтори молиявиро таҳлил мекунад. - Арзёбии амвол
Ҳоло бонк алгоритмҳои арзёбии фосилавии амволро озмоиш мекунад.
Ба гуфтаи Даурен Нисинбаев: «Мо алгоритмҳоро озмоиш мекунем, ки метавонанд амволро онлайн арзёбӣ намоянд. Албатта, баъзе марҳилаҳо, мисли ташриф ба нотариус ва бақайдгирии аҳд, ҳоло ҳузури ҷисмониро талаб мекунанд. Аммо мо бо ин сохторҳо низ кор мебарем, то раванд пурра рақамӣ шавад».
Ипотекаи пасандозӣ
Комилан даст кашидан аз тасдиқи даромад дар ипотекаи классикӣ имконнопазир аст. Аммо Freedom Bank модели махсус — ипотекаи пасандозиро пешниҳод мекунад.
Ин модел барои онҳое муфид аст, ки наметавонанд пардохти аввалияи калонро якбора анҷом диҳанд.
Даурен Нисинбаев шарҳ медиҳад: «Яке аз шартҳо зарурати пасандоз дар давоми вақти муайян мебошад. Агар бонк бинад, ки шахс дар давоми якчанд сол барои пардохти аввалия маблағ ҷамъ мекунад ва даромади устувор дорад, дигар тасдиқи расмии даромад талаб намешавад».
Яъне муштарӣ ҳисоби пасандозӣ мекушояд, мунтазам маблағ мегузорад, бонк рафтори молиявиро таҳлил мекунад ва пас аз 1–2 сол қарз метавонад бо саволҳои ҳадди ақал тасдиқ гардад.
Ин маҳсулот аллакай роҳандозӣ шудааст, гарчанде ҳоло фаъолона таблиғ намешавад.
Бозори амволи ғайриманқул дар Тоҷикистон ба роҳҳои дастрас ва шаффофи маблағгузории манзил ниёз дорад. Бонк на танҳо қарз, балки фарҳанги нави молиявиро пешниҳод мекунад, ки дар он рақамикунонӣ, таҳлили рафтори молиявӣ ва дастрасӣ ба маҳсулоти муосир ба стандарти хизматрасонии бонкӣ табдил меёбанд.
Аличон Шукуров, журналисти мустақил
Аксҳо тавассути зеҳни сунъӣ тавлид шудаанд.
